Бұрыштар патшалығы: соңғы сәуле

Бұрыштар патшалығы: соңғы сәуле

1. Кітаптағы әлсіз жарық Сабақтан соң Айша мен Данияр кітапханада қалып қойды. Терезені жаңбыр сабалап тұр. Ескі атластың арасынан теңіз иісі шыққан жұқа кітап табылды. Мұқабасындағы шамшырақ бір жанып, бір сөнді. «Соңғы қайық оралмайынша, бұл жарық өшпеуі тиіс», — деген жазуды Айша сыбырлап оқыды. Данияр саусағын суретке тигізді. Еден толқын секілді тербеліп, екеуі тұзды желдің өтінде қалды.

2. Терезедегі кішкентай шам Алдарында теңіз жағасындағы Бұрыштар патшалығы жатыр еді. Үйлер қараңғы, жалғыз терезеде шырақ жылтырайды. Сол жердегі кішкентай қыз: «Әкемнің қайығы әлі келмеді», — деді. Шамшырақ күзетшісінің аяғы жараланған екен. «Дауыл тетіктерді жылжытты. Өзім жоғары көтеріле алмаймын», — деді ол. Айша қыздың дірілдеген қолын ұстады. «Терезедегі шамыңды өшірме. Біз үлкен жарықты жағуға тырысамыз».

3. Баспалдақтағы үзіліс Шамшыраққа апарар жиналмалы өткел қисайып қалыпты. Топсадағы екі сәуле бір O нүктесінен тарайды. Айша: «Ортақ төбесі бар екі сәуле бұрыш жасайды. Оның шамасы градуспен өлшенеді», — деді. Өткелдің тірегі 90° тік бұрыш жасауы керек. Бір бөлігі 35° еді. «Қалғаны 90°−35°=55°!» Данияр тетікті реттеді. Екі сүйір бұрыш қосылып, тік бұрыш түзді. Өткел орнықты. Төмендегі кішкентай шам әлі жанып тұр.

4. Ашылмай тұрған есік Мұнара есігінің құлпы түзу рельс пен қозғалмалы иіннен тұрады. Бір жағындағы бұрыш 115° деп белгіленген. Екінші жағы өшіп қалыпты. «Ортақ қабырғасы бар, ал қалған қабырғалары қарама-қарсы сәулелер болатын бұрыштар — сыбайлас. Қосындысы 180°», — деді Айша. Данияр 180°−115°=65° деп есептеді. 115° — доғал, 65° — сүйір бұрыш. Ол иінді 65° белгісіне әкелді. Есік сықырлап ашылды.

5. Айқасқан өзектер Іште тоқтап қалған механизм көрінді. Екі түзу өзек O нүктесінде қиылысып, төрт бұрыш жасап тұр. Бір бұрыш 40°, оған қарама-қарсысының белгісі көмескіленген. «Бұлар — вертикаль бұрыштар. Екі түзудің қиылысуынан пайда болған қарама-қарсы бұрыштар тең», — деді Данияр. Демек, жасырын бұрыш та 40°. Айша көршілес бұрышты тексерді: 180°−40°=140°. Өзектер дұрыс түскенде, жоғарыдан сағаттың баяу тықылы естілді.

6. Екіге бөлінген үміт Жоғарғы бөлмеде жарықты жауып тұрған екі жарма бар екен. Екеуі бірдей ашылғанда ғана шам жанады. Жармалардың арасындағы толық ашылу бұрышы — 80°. Ортада бағыттаушы сәуле сызылған. «Бұрышты тең екі бұрышқа бөлетін сәуле — биссектриса», — деді Айша. Әр бөлік 80°÷2=40°. Олар екі жарманы да ортаңғы бағыттан 40°-қа реттеді. Шамның жүрегі жылт етті. Бірақ дәл сол сәтте мұнараны қатты жел шайқады.

7. Асығыстықтың салдары Төмендегі өзек орнынан тайып, жарық қайта сөнді. «Қырыққа қоя салайық!» — деді Данияр. Айша оның қолын тоқтатты: «Қай бұрыш екенін тексерейік». Бұл жолы керегі 40° бұрышқа қарама-қарсы емес, онымен сыбайлас бұрыш еді. Ол 180°−40°=140° болуы тиіс. Данияр басын изеді: «Теңдік тек вертикаль жұпқа қатысты екен». Екеуі өзекті 140°-қа қойып, бекіткішін қатайтты. Айша: «Бірге тексерсек, үлгереміз», — деді.

8. Соңғы бағыт Шам жанды, бірақ теңізге емес, бос жағаға қарап тұрды. Бағыттау дөңгелегіндегі төрт сектордың үшеуі 90°, 140°, 90° деп белгіленген. Қайыққа бағытталған төртіншісінің саны өшкен. «Бір нүкте айналасындағы толық бұрыш — 360°», — деді Данияр. 360°−(90°+140°+90°)=40°. Айша дөңгелекті нөлдік белгіден көрсетілген бағытпен 40°-қа бұрды. Данияр тежегішін бекітті. Қалың тұманды жарықтың жіңішке жолағы тілді.

9. Теңізден келген жауап Жарық астында бір ақ нүкте көрінді де, толқынның ар жағына жоғалды. Данияр демін ішіне тартты. «Көрді ме екен?» Айша тетіктен қолын алмады. «Бағытымыз дұрыс. Енді жарықты тұрақты ұстайық». Төменде қыз терезедегі шырағын жоғары көтерді. Кенет теңіз жақтан үш рет әлсіз жарық жыпылықтады. Қайық жауап берді! Балалар бір-біріне қарады. Бұл жолы екеуі де күлді. Алайда қайық айлаққа жеткенше, орнынан қозғалмады.

10. Үйге оралған қайық Таң бозарғанда, қайық айлаққа кірді. Қыз әкесіне қарай жүгірді. Күзетші таяғына сүйеніп, мұнара түбінде балаларды күтіп тұрды. «Бүгін жарықты сендер сақтап қалдыңдар», — деді ол. Данияр: «Айша тоқтатпағанда, бұрыштарды шатастырар едім», — деп мойындады. «Сен тетікті бекітпегенде, жарық тағы сөнер еді», — деді Айша. Күзетші оларға кішкентай жез транспортир ұсынды. «Дәлдік пен бірлік жолдарыңды әрдайым жарық етсін».

11. Кітап жабылғанда Балалар кітапханада отыр екен. Жаңбыр басылған. Үстелде жез транспортир жатты. Кітаптағы қайық енді айлақта тұр. Данияр жазды: «Сыбайлас бұрыштар қосындысы — 180°. Вертикаль бұрыштар тең. Биссектриса бұрышты тең бөледі. Толық бұрыш — 360°». Айша қосты: «Асыққанда да, досыңды тыңда». ЖИ рефлексиясы: ЖИ сюжет пен мәтін жасауға көмектесті. Анықтамалар мен есептер тексерілді. Суреттер редакторда құрастырылды.